2. Kaplica Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny

Kaplica znajduje się w Pałacu Karola Józefa von Hoditza w Sośnicowicach, przy ulicy Kozielskiej.46 Dziś znajduje się tam Dom Pomocy Społecznej „Ostoja” zajmujący się opieką nad osobami płci żeńskiej, z niedorozwojem psychicznym i fizycznym.47 Obiektem opiekują się pracownicy DPS „Ostoja”.
Kaplica Najświętszej Maryi Panny Królowej, stanowi część składową pałacu, dlatego też historia miejsca kultu, zawiera się w historii sośnicowickiego zamku.48
Teren pod zamkiem, należał kiedyś do miasta. Parcela została zamieniona na grunty.49Późnobarokowy pałac z dekoracją w stylu regencji i wczesnego rokoka, wybudowany na zrębach średniowiecznego zamku książęcego, stanął w 1755 roku.50 Wybudowany został dla Karola Józefa II von Hoditz. Na cokole jednego z pilastrów pałacu, znajduje się tablica fundacyjna z roku budowy z nazwiskami budowniczych, którymi byli: Andres Stephen, oraz Andres Wagner.51 W jego lewym skrzydle znajduje się kaplica zamkowa. Piękne freski sufitowe w kaplicy, ukazywały obrazy z Męki Pańskiej i pochodziły z 1760 roku.52 Również poza kaplicą znajdowały się bogate, piękne freski, których tematyki niestety nie znamy. W 1835 roku, zamek przeszedł z rąk hrabiego Seher - Thossa w posiadanie książąt raciborskich. W okresie wojen napoleońskich, zakwaterowano w zamku żołnierzy francuskich. Pod specjalną opieką księcia był także powstały tu sporej wielkości – 2,4 ha – park krajobrazowy.53
Żołnierze francuscy, jak również pasterze i hodowcy bydła pracujący w okolicy, odwiedzali kaplicę w niedzielną mszę świętą, która była tam odprawiana.54 Obiekt był remontowany w XIX wieku i na początku wieku XX. Następnie zniszczony i spalony w czasie wojny w 1945 roku.55 Najstarsi mieszkańcy wspominają, że z płonącej kaplicy zamkowej, udało się uratować figurę Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi, która wiekiem zbliżona jest do wieku zamku. Zasługę tę przypisuje się pani Annie Folwaczny, która mimo pożaru z narażeniem własnego życia, figurę ocaliła, kosztem oparzeń na rękach.56 Niestety ołtarz, oraz reszta wyposażenia kaplicy zamkowej spłonęły, podobnie jak piękne freski, które zostały zniszczone przez ogień. Pałac odbudowano na przełomie 1958-1965 roku. W trakcie odbudowy usunięto piętrową dobudówkę z 1914 roku, która znajdowała się przy południowej elewacji, przebudowano taras od strony południowej, nastąpiła również budowa nowej klatki schodowej.57 Dnia 16 grudnia 1964 roku, przybyło do Sośnicowic 18 sióstr ze Zgromadzenia Sióstr świętego Wincentego a Paolo, były to tzw. „Szarytki” , które objęły opieką dzieci niedorozwojem psychicznym i fizycznym w zamku. Liczba dzieci wahała się wtedy między 160-180 osób.58 Najstarsze mieszkanki zamku wspominają, że za czasów sióstr, panował rygor i ściśle określony porządek dnia, z konkretnymi godzinami przeznaczonymi na modlitwę, pracę, posiłki, oraz odpoczynek.59
Dnia 10.01.1965 roku, została dokonana w zamku erekcja i poświęcenie kaplicy, przez księdza proboszcza Gerarda Szajora, na podstawie pisma z Kurii Biskupiej w Opolu.60 W ostatnich dniach października 1976 roku, Siostry Szarytki opuściły zamek, a kaplica została zamknięta. Dziećmi tymczasowo opiekowały się cztery pielęgniarki i salowe.61 W tym samym roku, kaplica, ze względu na swoją przestronność, została na fabrykę szczotek do czyszczenia luf czołgowych. Była to Spółdzielnia Inwalidów „Technoszczot”, a osoby chore znajdujące się w zamku, znalazły tam zatrudnienie. Nowym dyrektorem został wtedy pan o nazwisku Stroceń.62 Zmiana nastąpiła dopiero w grudniu 1981 roku, kiedy to po likwidacji fabryki, na nowo otwarto i poświęcono kaplicę. Dokonał tego ksiądz Dziekan z Brzezinki – Józef Janicki. Od tego czasu w kaplicy, kilka razy w miesiącu, odprawiana jest msza święta. Odprawiana ona była przez księdza doktora Eugeniusza Piotrowskiego – proboszcza z Kozłowa.63 Kolejnym księdzem odprawiającym mszę świętą niedzielną w kaplicy zamkowej, był Bolesław Kozieł, kolejny proboszcz Kozłowa. On z kolei umieścił figurę na plebanii Kościoła pod wezwaniem świętego Jakuba Starszego w Sośnicowicach. Parafii Kozłów.64 Przejęcie inicjatywy w odprawianiu mszy świętych w kaplicy zamkowej nastąpiło dopiero za nowego proboszcza Parafii Sośnicowice – księdza Marcina Gajdę, który odtąd co niedzielę sprawował tam Najświętszą Eucharystię. Ma to miejsce do dnia dzisiejszego.65 Należy wspomnieć, że figura Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, trafiła z płonącego zamku, najprawdopodobniej do domu pani Anny Folwaczny, skąd następnie po kilku latach, została oddana księdzu. Za czasów kolejnego proboszcza – księdza Mieczysława Zaręby, figura trafiła spowrotem do kaplicy zamkowej.66 Poza tą figurą w kaplicy znajduje się ponadto druga figura Najświętszego Serca Pana Jezusa, ołtarz, ambonka, oraz mały konfesjonał.
Maryja od momentu swojego poczęcia została zachowana nie tylko od wszelkiego grzechu, którego mogłaby się dopuścić, ale również od dziedziczonego przez nas wszystkich grzechu pierworodnego. Stało się tak, chociaż jeszcze nie była wtedy Matką Boga. Bóg jednak, ze względu na przyszłe zbawcze wydarzenie Zwiastowania, uchronił Maryję przed grzechem. Maryja była więc poczęta w łasce uświęcającej, wolna od wszelkich konsekwencji wynikających z grzechu pierworodnego ( na przykład śmierci - stąd w Kościele obchodzimy uroczystość Jej Wniebowzięcia, a nie śmierci). Przywilej ten nie miał tylko charakteru negatywnego - braku grzechu pierworodnego; posiadał również charakter pozytywny, który wyrażał się pełnią łaski w życiu Maryi.67
Historia dogmatu o Niepokalanym Poczęciu jest bardzo długa. Już od pierwszych wieków chrześcijaństwa liczni teologowie i pisarze wskazywali na szczególną rolę i szczególne wybranie Maryi spośród wszystkich ludzi. Ojcowie Kościoła nieraz nazywali Ją czystą, bez skazy, niewinną. W VII wieku w Kościele greckim, a w VIII w. w Kościele łacińskim ustanowiono święto Poczęcia Maryi. Późniejsi teologowie, szczególnie św. Bernard i św. Tomasz z Akwinu zakwestionowali wiarę w Niepokalane Poczęcie Maryi, ponieważ - według nich - przeczyłoby to dwóm innym dogmatom: powszechności grzechu pierworodnego oraz konieczności powszechnego odkupienia wszystkich ludzi, a więc także i Maryi. Ten problem rozwikłał w XIII w. Jan Duns Szkot, który wskazał, że uchronienie Bożej Rodzicielki od grzechu pierworodnego dokonało się już mocą odkupieńczego zwycięstwa Chrystusa. W 1477 papież Sykstus IV ustanowił w Rzymie święto Poczęcia Niepokalanej, które od czasów Piusa V (+ 1572 r.) zaczęto obchodzić w całym Kościele.68
Prawda o Niepokalanym Poczęciu Maryi jest dogmatem wiary. Ogłosił go uroczyście 8 grudnia 1854 r. bullą Ineffabilis Deus Pius IX. Uczynił to w Bazylice św. Piotra w Rzymie w obecności 54 kardynałów i 140 arcybiskupów i biskupów.69 W czasie objawień w Lourdes w 1858 r. Maryja potwierdziła ogłoszony zaledwie cztery lata wcześniej dogmat. Bernardecie Soubirous przedstawiła się mówiąc: "Jestem Niepokalane Poczęcie".70
Kościół Wschodni ustalił tylko jeden typ ikonograficzny w X w. Obraz przedstawia spotkanie św. Joachima ze św. Anną przy Złotej Bramie w Jerozolimie. W tym bowiem momencie według tradycji wschodniej miał nastąpić moment poczęcia Maryi. Ikonografia zachodnia jest bogatsza i bardziej różnorodna. Do najdawniejszych typów Niepokalanej (XV w.) należy Niewiasta z Apokalipsy, "obleczona w słońce". Od czasów Lourdes powstał nowy typ. Ostatnio bardzo często spotyka się także Niepokalaną z Fatimy. Dokoła obrazu Niepokalanej często umieszczano symbole biblijne: zamknięty ogród, lilię, zwierciadło bez skazy, cedr, arkę Noego.71
Kaplica pałacowa znajduje się w skrzydle wschodnim. Na rzucie prostokąta, z apsydową wnęką od wschodu, dochodzącą do wysokości pierwszego piętra. W górnych partiach ścian zachowane resztki bogato profilowanego gzymsu. Dekoracja malarska sklepienia i ołtarz z 1760 roku, zniszczone w roku 1945.72 Wewnątrz obiektu znajduje się drewniany ołtarz, mały, drewniany konfesjonał i ambonka. Wiek każdego z tych przedmiotów nie przekracza 15 lat.73 Po lewej i prawej stronie znajdują się 42 krzesła, które umożliwiają spoczynek, szczególnie osobom chorym. Kaplica jest przestronna, zdolna pomieścić nawet do około 80 osób.74
Za ołtarzem znajduje się okno. Nad oknem zawieszony jest obraz przedstawiający twarz Chrystusa w czasie drogi krzyżowej. Jest to nawiązanie do całunu turyńskiego. Z lewej strony kaplicy zawieszony jest na ścianie drewniany różaniec. Z kolei po prawej stronie, na ścianie, znajduje się mały drewniany krzyż. Z tyłu kaplicy znajduje się wyjście w postaci dwuczęściowych drzwi. Po prawej ich stronie stoi drewniana szafa, w której znajdują się sprzęty liturgiczne. Ponadto w miejscu kultu znajdują się dwie figury. Pierwsza z nich Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, pochodzi prawdopodobnie z pierwotnego wyposażenia obiektu. Można ją więc datować na rok 1760.75 Figura jest w bardzo dobrym stanie zarówno pod względem materiału, jak i farby. Nie wiemy, czy i kiedy figura była odnawiana. Z kolei druga, mniejsza figura, to Najświętsze Serce Pana Jezusa. Wiek figury nie przekracza 20 lat, a jej stan również jest bardzo dobry.
W każdą niedzielę o godzinie 14:00 odprawiana jest w kaplicy, przez księdza proboszcza Marcina Gajdę, msza święta.76 Ołtarz nakryty jest wtedy białym obrusem, na którym stoją dwa duże świeczniki ze świecami, mszał, oraz ampułki z wodą i winem – potrzebne do sprawowania Eucharystii. Śpiewane części stałe mszy świętej, oraz poszczególne pieśni, przygotowywane są już wcześniej przez panią Marię Fibik – nauczycielkę muzyki w zamku.77 Utwory te wykonywane są przez chórek żeński, składający się z mieszkanek sośnicowickiego zamku. Sama możliwość występu, jak też i sam występ, jest wielkim przeżyciem dla dziewczyn tam mieszkających. I to nie tylko dla wykonawców, ale również dla osób obecnych.78 Za przygotowanie wszelkich sprzętów liturgicznych, oraz ołtarza, odpowiedzialne są mieszkanki.79 Na niedzielnej Eucharystii obecne są głównie mieszkanki DPS „Ostoja”, mimo to, drzwi zamku zawsze pozostają otwarte dla wiernych, którzy chcą skorzystać z udziału we Mszy świętej.80 W czasie mszy śpiewa się często prostsze piosenki religijne, które mają umożliwić większy udział obecnym na nim dziewczynom. Wśród piosenek, które były śpiewane w czasie jednej z niedzieli okresu zwykłego, wymienić można : „Jesteś radością mojego życia”,81 na ofiarę „Kiedy w jasną, spokojną, cichą noc”,82 na Komunię świętą „Nie bój się, nie lękaj się”,83 „Zbliżam się w pokorze”,84 oraz „Nie nam, lecz Twemu imieniu”,85 na zakończenie „Wielbić Pana chcę”.86 O tym, że dziewczyny z zamku chcą brać czynny udział w życiu Kościoła, świadczy ponadto fakt, że w pałacu miał miejsce sakrament pierwszej Komunii świętej, oraz bierzmowania.87 Dnia 4 września 1994 roku, miał miejsce sakrament bierzmowania, sprawowany przez księdza biskupa Gerarda Kusza. Śpiewy podczas mszy świętej, części stałe wykonywane były przez mieszkanki DPS „Ostoja”. Kolejne bierzmowanie miało miejsce 1 czerwca 2004 roku, przystąpiło do niego wtedy 8 osób, a sprawowane było tak jak poprzednio przez księdza biskupa Kusza. Z kolei sakrament pierwszej Komunii świętej, miał miejsce 7 czerwca 1992 roku, następnie 2 czerwca 2002 roku, gdzie przyjęło go 5 osób. Osoby przyjmujące ten sakrament ubrane były na biało, w stroje komunijne. A dwa lata później 30 czerwca 2004 roku, jedna osoba przyjęła sakrament chrztu i Komunii świętej. W obydwu przypadkach sakrament sprawował ksiądz proboszcz Marcin Gajda. Na każdym z sakramentów śpiewał chórek, składający się z mieszkanek zamku. Obecni byli także rodzice osób przystępujących do sakramentów, co wpłynęło na ubogacenie tej uroczystości.88
Czymś nowym jest przygotowanie jednego z ołtarzów przy zamku, z okazji Bożego Ciała. Został on przygotowany przez panie plastyczki, które mają zajęcia z dziewczynami z zamku. Był to trzeci z czterech ołtarzy, przy których zatrzymała się procesja w dniu uroczystości. Przy ołtarzu tym śpiewana była pieśń „Nazareński śliczny kwiecie”,89 w wykonaniu chóru parafialnego, oraz wiernych.90
Z okazji świąt Bożego Narodzenia, w jedną z niedziel grudniowych, o godzinie 18:00, odprawiana jest uroczysta msza święta w kaplicy, która rozpoczyna spotkanie opłatkowe. Przewodniczy jej ksiądz biskup Gerard Kusz, obecny jest również proboszcz parafii, oraz zaproszeni goście.91 Na początek mszy śpiewa się wtedy „Oto Pan Bóg przyjdzie”,92 na ofiarę „Spuśćcie nam na ziemskie niwy”, 93 na Komunię „ Bóg jest miłością”,94 „Jeden chleb”,95 natomiast na zakończenie „Archanioł Boży Gabriel”.96 Homilię wygłasza wtedy ksiądz biskup, a śpiewy przygotowywane są przez mieszkanki zamku. Oprócz tego w każdą pierwszą niedzielę czerwca, odbywa się na terenie zamku festyn z okazji powstania obiektu. Jest on również poprzedzony uroczystą mszą świętą, która jednak zostaje odprawiona na tarasie zamku. Powodem tego jest duża liczba jej uczestników. Mszy świętej przewodniczy zazwyczaj ksiądz proboszcz, a mieszkanki wraz z opiekunkami przygotowują sprzęty liturgiczne, oraz śpiewy. Drewniany ołtarz zostaje wtedy wyniesiony z kaplicy na taras. Następnie jest przystrojony białym obrusem, świecznikami, oraz koniecznymi do sprawowania Eucharystii – sprzętami liturgicznymi.97 Na początek mszy świętej śpiewa się pieśń : „Pod Twą obronę”,98 na ofiarę „Miłość tu jest cel kochania”,99 na Komunię natomiast „Jezu miłości Twej”,100 „Kiedyś o Jezu”,101 z kolei na zakończenie „My chcemy Boga”.102 Warto jeszcze wspomnieć, że jeden raz w miesiącu maju, odprawiane jest w zamku Nabożeństwo Majowe.103 Śpiewa się wtedy na pczątek pieśń : „Cześć Maryi, cześć i chwała”,104 następnie Litanię do Matki Boga i Ludzi,105 po czym następuje błogosławieństwo, oraz pieśń na zakończenie, którą jest „Idźmy tulmy się jak dziatki”.106 Również i w tym przypadku za oprawę muzyczną, oraz przygotowania, odpowiadają mieszkanki z opiekunami.107
Zamek w Sośnicowicach jest miejscem, które znane jest ze swej otwartości na ludzi. Szczególnie za czasów teraźniejszego proboszcza, oraz nowego dyrektora DPS „Ostoja”, miejsce to nabrało takiego charakteru. Piękno pałacu sośnicowickiego idzie w parze z pięknem solidarności i szacunku do osób przebywających w tym obiekcie. Tam właśnie można nauczyć się jednej z podstawowych prawd o człowieku, że w życie ludzkie wpisane jest również i cierpienie. Które jednak nie musi przekreślać życia, ale przez życzliwość i wsparcie, może je przywracać.
Odnośniki
46. J. SCHMIDT, Kościoły Ziemi Gliwickiej, Gliwice 2004, s. 12.
47. Wywiad z panią Ingą Hanslik, 31.03.2006.
48. J. Z. ŁOZIŃSKI, Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo Katowickie. Powiat Gliwicki,
Warszawa 1957-1959, T. 6, S. 83.
49. J. SCHMIDT, Kościoły Ziemi Gliwickiej, Gliwice 2004, s. 11-12.
50. R. RESPONDOWSKI, Inwentaryzacja krajoznawcza województwa katowickiego.
Gmina Sośnicowice, Katowice 1991, s. 4.
51. R. RESPONDOWSKI, Miasto i gmina Sośnicowice, Sośnicowice 2005, s. 6.
52. J. SCHMIDT, Kościoły Ziemi Gliwickiej, Gliwice 2004, s. 12.
53. J. SCHMIDT, Kościoły Ziemi Gliwickiej, Gliwice 2004, s. 12.
54. Wywiad z panią Anną Czypek, 31.03.2006.
55. J. Z. ŁOZIŃSKI, Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo Katowickie. Powiat Gliwicki,
Warszawa 1957-1959, T. 6, S. 83.
56. Wywiad z panią Anną Czypek, 31.03.2006.
57. J. Z. ŁOZIŃSKI, Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo Katowickie. Powiat Gliwicki,
Warszawa 1957-1959, T. 6, S. 83.
58. KPar.
59. Wywiad z panią Ingą Hanslik, 31.03.2006.
60. Nr. L – I. X – 8 / 64
61. KPar.
62. Wywiad z panią Ingą Hanslik, 31.03.2006.
63. KPar.
64. Wywiad z panią Barbarą Gillner, 31.03.2006.
65. Wywiad z panią Anną Czypek, 31.03.2006.
66. Wywiad z panią Anną Czypek, 31.03.2006.
67. ILG, 01.04.2006.
68. ILG, 01.04.2006.
69. ILG, 01.04.2006.
70. ILG, 01.04.2006.
71. ILG, 01.04.2006.
72. J. Z. ŁOZIŃSKI, Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo Katowickie. Powiat Gliwicki,
Warszawa 1957-1959, T. 6, S. 83.
73. Wywiad z panią Anną Czypek, 31.03.2006.
74. Wywiad z panią Ingą Hanslik, 31.03.2006.
75. Wywiad z panią Anną Czypek, 31.03.2006.
76. M. GAJDA, Ogłoszenia parafialne na dzień 08.05.2005, Sośnicowice 2005.
77. Wywiad z panią Barbarą Gillner, 31.03.2006.
78. Wywiad z panią Haliną Kotlarz, 31.03.2006.
79. Wywiad z panią Ingą Hanslik, 31.03.2006.
80. Wywiad z księdzem proboszczem Marcinem Gajdą, 14.10.2005.
81. J. MARSZAŁEK (red.), Śpiewnik dla wychowania i duszpasterstwa młodzieży. Radość 4, Kielce 1994, nr 2.
82. J. MARSZAŁEK (red.), Śpiewnik dla wychowania i duszpasterstwa młodzieży. Radość 4, Kielce 1994, nr 252.
83. J. WALOSZEK, K. BOSOWSKA, M. DOMINIKOWSKA, (red.), Nasz głos, Opole 2002, nr 89.
84. DN, nr 430.
85. J. WALOSZEK, K. BOSOWSKA, M. DOMINIKOWSKA, (red.), Nasz głos, Opole 2002, nr 90.
86. J. WALOSZEK, K. BOSOWSKA, M. DOMINIKOWSKA, (red.), Nasz głos, Opole 2002, nr 171.
87. Wywiad z panią Małgorzatą Masarczyk, 31.03.2006.
88. Wywiad z panią Ingą Hanslik, 31.03.2006.
89. J. SIEDLECKI (red.), Śpiewnik Kościelny z melodiami na dwa głosy, Kraków 1928, s. 154.
90. Wywiad z panią Cecylią Czech, 31.03.2006.
91. Wywiad z panią Ingą Hanslik, 31.03.2006.
92. DN, nr 121.
93. DN, nr 124.
94. DN, nr 443.
95. DN, nr 450.
96. DN, nr 114.
97. Wywiad z panią Ingą Hanslik, 31.03.2006.
98. Ex, nr 458.
99. DN, nr 489.
100. Ex, nr 494.
101. DN, nr 522.
102. Ex, nr 623.
103. Wywiad z księdzem proboszczem Marcinem Gajdą, 14.10.2005.
104. Ex, nr 568.
105. DN, s. 151-153.
106. DN, nr 621.
107. Wywiad z panią Haliną Kotlarz, 31.03.2006.

Historia - Kaplice