WSTĘP


W przeciwieństwie do wielkich miast, gdzie owe małe miejsca kultu religijnego zanikają, lub zostały zniszczone przez różne procesy cywilizacyjne, parafia pod wezwaniem świętego Jakuba Starszego w Sośnicowicach, może poszczycić się miejscami sakralnymi, w których kult jest ciągle żywy i bogaty. A opieka nad kapliczkami, lub kaplicami, przekazywana jest z pokolenia na pokolenie.
Ziemia Śląska jest miejscem specyficznym. Na jej specyfikę składają się liczne kultury, które przez wieki w mniejszym lub większym stopniu mieszały się ze sobą. Są to polska, czeska i niemiecka. Rzeczą ciekawą jest to, że w małej sośnicowickiej parafii znajduje się tak wiele obiektów związanych z oddawaniem kultu religijnego. Ponieważ samych kapliczek znajduje się w parafii trzy, a kaplic jedenaście, zaś materiał o nich zebrany jest obszerny, dlatego też w pracy opisane będą tylko kaplice i kapliczki, z pominięciem pozostałych miejsc kultu religijnego, takich jak : Kościół pod wezwaniem Świętego Jakuba Starszego w Sośnicowicach, oraz krzyże, których jest siedemnaście i figury wolnostojące, których jest cztery. Zauważyć należy jeszcze, że przeważająca część kaplic związana jest z oddawaniem czci świętemu Janowi Nepomucenowi, którego kult szczególnie na Śląsku jest żywy. Można wręcz powiedzieć, że najwięcej obiektów kultu religijnego na Ziemi Śląskiej, poświęcona jest temu świętemu.1
Należy wreszcie zapytać czym jest religijność, a właściwie, czym jest religijność ludowa. Przymiotnik „ludowa” wskazuje nam na odniesienie do konkretnej osoby, lub grupy ludzi. Jak czytamy w Dyrektorium o Pobożności Ludowej i Liturgii, „Treścią religijności ludowej jest rzeczywistość uniwersalna. W sercu każdej osoby, jak również w kulturze każdego narodu i poszczególnych wspólnot, zawsze jest obecny wymiar religijny. Każdy bowiem naród dąży do wyrażania całkowitej i jednoczącej transcendencji oraz pojęcia natury, społeczności i historii przez środki kultyczne, w syntezie charakterystycznej dla głębokiego odczucia ludzkiego i duchowego.” 2
Temat małych obiektów sakralnych na Śląsku, do dzisiaj jest problemem. Powodem tego jest bardzo mało, lub nawet brak opracowań związanych z tą tematyką.
W przypadku parafii pod wezwaniem świętego Jakuba Starszego w Sośnicowicach, dokumentacja dotycząca kultu religijnego jest znikoma. Sama Kronika Parafialna 3 i Kronika Miasta Sośnicowice,4 dostarcza nam bardzo mało, lub w ogóle żadnych informacji o danym obiekcie. Bardzo pomocne od strony historycznej, było wydanie Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce dla Województwa Katowickiego, Powiatu Gliwickiego,5 jak również Inwentaryzacji Krajoznawczej Województwa Katowickiego,6 Można powiedzieć, że są to kluczowe pozycje, które jednak nie zawierają informacji o tym, jaki był powód powstania obiektu, kto i kiedy go remontował, oraz jak wyglądała religijność ludowa przy tym miejscu. Wszelkie informacje, jakie udało się zebrać na ten temat, pochodzą ze świadectwa ustnego mieszkańców.7
Zadaniem pracy jest danie odpowiedzi na kilka pytań, które można zakwalifikować do dwóch grup : z zakresu historycznego i liturgicznego. Pierwsze z nich mają odpowiedzieć na pytania : kto, kiedy i z jakiego powodu zbudował kaplice i kapliczki, oraz kiedy i przez kogo miejsce to było remontowane ? Z kolei główne pytanie z zakresu liturgicznego brzmi : „Jakie formy pobożności wiernych spotykamy przy tych świętych miejscach na terenie parafii ? ”.
Badaniem została objęta Parafia pod wezwaniem świętego Jakuba Starszego w Sośnicowicach, należąca do Dekanatu Gliwice-Łabędy, wchodzącego w skład Diecezji Gliwickiej.8 W skład parafii wchodzą następujące miejscowości : Sośnicowice, gdzie znajduje się Kościół Parafialny, Chorynskowice, Łany Wielkie, Trachy i Tworóg Mały.9 Podstawowym źródłem pracy stały się liczne wywiady przeprowadzone z mieszkańcami parafii, również z osobami znajdującymi się poza granicami parafii i kraju, a które wcześniej tutaj mieszkały. Zostały one przeprowadzone w latach 2005 – 2006 z 49-oma osobami w przedziale wiekowym od 20 do 90 lat. Jednak tylko dzięki tym informacjom mogła powstać ta praca. I mimo tego, że wiele informacji zginęło w sposób nieodwracalny wraz z poprzednim pokoleniem, które Bóg powołał do swego Królestwa, to jednak wiele cennych danych pozostało w pamięci wiernych, dzięki którym udało się je spisać. Ponadto wykorzystano
niektóre dokumenty kościoła,10 księgi liturgiczne,11 oraz opracowania muzyczne 12 i modlitewniki.13
Do opracowania poszczególnych rozdziałów posłużono się metodą analityczno-syntetyczną.
W swojej pracy starałem się na bieżąco zbierać materiały źródłowe dotyczące kapliczek i kaplic, następnie dokonywałem analizy zebranych informacji, po czym szukałem opracowań, aby w końcu przedstawić obiekt. Wiązało się to z wyciągnięciem wniosków. Analiza poszczególnych zagadnień w pracy, została wsparta różnymi opracowaniami historycznymi,14 oraz teologicznymi.15
Praca ta ma ukazywać relację parafian z poszczególnymi obiektami sakralnymi w ujęciu teologicznym. Ma to być przedstawienie nie tylko „odświętne” , ale przede wszystkim „codzienne” . Oczywiście wraz z upływem czasu zmienia się sposób życia ludzi, a co za tym idzie,podejścia, i pojmowania Boga. Dlatego też pewne formy kultu nie przetrwały do dzisiaj, a niektóre pojawiły się nowe.
W Parafii pod wezwaniem świętego Jakuba Starszego w Sośnicowicach, doliczono się 14 obiektów takich, jak kaplice i kapliczki. Tylko w jednym przypadku udało się znaleźć dokumentację dotyczącą budowy obiektu.16 Pozostałe dokumentacje, jeżeli powstały, zostały zniszczone z powodu działań wojennych, w następstwie upływu czasu, lub zaginęły.
Sporym utrudnieniem okazało się nazewnictwo, dotyczące kaplic lub kapliczek, pochodzące z powszechnego nazewnictwa. Mieszkańcy zamiennie używają terminów „kaplica” i „kapliczka”, głównie w zależności od wielkości obiektu, co często nie ma odniesienia do rzeczywistości. W przypadku tej pracy za kapliczkę uznawane będą obiekty do których wierni nie mają możliwości wejścia, z powodu specyfiki jej budowy. Z kolei za kaplicę uznawany będzie obiekt, który może pomieścić w swoim wnętrzu kilku wiernych. We wnętrzu każdego z tych dwóch typów obiektów, znajdują się figury przedstawiające Matkę Bożą, Syna Bożego, oraz poszczególnych świętych.
Kolejność kaplic i kapliczek poświęcona poszczególnym świętym, znajdująca się w poszczególnych rozdziałach, powstała na podstawie Ogólnych Norm Roku Liturgicznego i Kalendarza.17
Pierwszy rozdział pracy przedstawia jedną kaplicę poświęconą Synowi Bożemu, oraz trzy poświęcone Matce Bożej. Spośród różnych nabożeństw przeważa tutaj zasadniczo Nabożeństwo Majowe, oraz Różańcowe pielęgnowane przez mieszkańców parafii. Na uwagę zasługuje również zwyczaj dzwonienia sygnaturką w przypadku śmierci kogoś z lokalnej społeczności. Rozdział drugi przedstawia miejsca kultu religijnego, w których oddawana jest cześć świętym czczonym na Śląsku. Szczególnie czczoną na Śląsku jest niewątpliwie święta Barbara, patronka
górników,18 z których znana jest nasza kraina geograficzna. Również święty Florian, patron hutników i strażaków. Na uwagę zasługuje fakt, że najwcześniej czczony i często zapomniany jest święty Roch.19. Kult świętych w tym rozdziale przypomina nam o tym, jak bogata w różne kultury jest Ziemia Śląska. Z kolei trzeci rozdział przedstawia nam pozostałych świętych czczonych w Parafii Sośnicowice. Na uwagę wśród innych świętych tutaj wymienionych, zasługuje święta Maria Magdalena, której kult w sposób szczególny zaznaczył się już w XVIII wieku na tych terenach. A jego prekursorami była często warstwa szlachecka. Na końcu pracy dołączone są aneksy : nutowy i zdjęciowy. Wśród nut wyróżnić można następujące : Najświętsza Panienko, Najświętszemu Sercu, Od boku do serca, oraz Litania do Najświętszej Maryi Panny, tzw. „Loretańska”. Z kolei w załączniku zdjęciowym, znajdują się fotografie każdego z opisywanych w tej pracy obiektów.
---------------------------------------- Odnośniki:

1. T. CORNER, Nepomuk, http://fidel.waw.net.pl/nepomuk/default.htm, 17.10.2005.
2. KONGREGACJA DS. KULTU BOŻEGO I SAKRAMENTÓW, Dyrektorium o pobożności ludowej
i liturgii, Poznań 2003, s. 18.
3. KPar.
4. KmS.
5. J. Z. ŁOZIŃSKI, Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo Katowickie. Powiat Gliwicki,
Warszawa 1957-1959, T. 6.
6. R. RESPONDOWSKI, Inwentaryzacja krajoznawcza województwa katowickiego. Gmina Sośnicowice,
Katowice 1991.
7. Wywiady z 49-cioma osobami.
8. B. KOJ, J. BONCZOL, B. SOBOCIK, (red.), Rocznik Diecezji Gliwickiej, Gliwice 2003, s. 41-47.
9. B. KOJ, J. BONCZOL, B. SOBOCIK, (red.), Rocznik Diecezji Gliwickiej, Gliwice 2003, s. 77.
10. PIUS XI, Miserentissimus Redemptor, Rzym 1928; JAN PAWEŁ II, Dives In Misericordia, Watykan 1980;
PAWEŁ VI, Marialis Cultus, Rzym 1974.
11. Mszał Rzymski dla diecezji polskich, Poznań 1986; Lekcjonarz Mszalny, Poznań-Warszawa 1977, T. 6;
H. J. SOBECZKO (red.), Agenda liturgiczna Diecezji Opolskiej. Nabożeństwa, poświęcenia i błogosławieństwa,
Opole 1986; E. JĘDRZEJOWSKA, Brewiarz dla świeckich, Warszawa – Koło 2000.
12. J. WALOSZEK (red.), Chorał Opolski. Śpiewy ku czci Najświętszej Maryi Panny świętych pańskich,
Opole 1993, T. 4; T. MUSIAŁEK (red.), Chorał Opolski. Adwent, Boże Narodzenie, Wielki Post, Wielkanoc,
Opole 1985, T. 1; G. M. SKOP (red.), Exsultate Deo, Katowice 1998; S. SIERLA (red.), Błogosław Panie nas,
Katowice 1979; J. MARSZAŁEK (red.), Śpiewnik dla wychowania i duszpasterstwa młodzieży. Radość 4,
Kielce 1994; J. WALOSZEK, K. BOSOWSKA, M. DOMINIKOWSKA (red.), Nasz głos, Opole 2002;
J. SIEDLECKI (red.) , Śpiewnik Kościelny z melodiami na dwa głosy, Kraków 1928.
13. Droga do Nieba. Modlitewek opracowany przez kapłanów Diecezji Opolskiej, Opole 1990; D. KIESCH,
Książka Kalwaryjska Góry świętej Anny, Opole 1983.
14. J. SCHMIDT, Kościoły Ziemi Gliwickiej, Gliwice 2004; J. SZCZĘSNY, Na Śląskiej Ziemi, Katowice 1997;
J. BAŁAZY, T. DARMOŃ, J. ILLG, Górny Śląsk – skarby kultury, Katowice 2000; H. FROS,
F. SOWA, Twoje imię, Kraków 1975; I. LOZAKOWSKI, Żywoty Świętych Pańskich na wszystkie dni całego
roku, XIX w; R. CAMMILLIERI, Wielka Księga Świetych patronów, Kielce 2001; H. FROS, S. SOWA,
Księga imion świętych, Kraków 1998, T. 3; H. FROS, S. SOWA, Księga imion świętych, Kraków 2000, T. 4;
15. K. KONIECZNY, M. BRZOSKA, (red.) Kalendarz Liturgiczny Diecezji Gliwickiej na rok 2005, Gliwice 2004;
Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994; KONGREGACJA DS. KULTU BOŻEGO SAKRA-
MENTÓW, Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, Poznań 2003;
16. Kaplica świętego Józefa w Sośnicowicach.
17. MRz, s. 66-68.
18. MRz, s. 86.
19. K. KONIECZNY, M. BRZOSKA, (red.) Kalendarz Liturgiczny Diecezji Gliwickiej na rok 2005,
Gliwice 2004, s. 28.

Historia - Kaplice